omer asim aksoy un halfelere seslenisi

ömer asım aksoy'un, anteplice hakkında yazdığı en büyük eser olan gaziantep ağzı kitabının birinci cildinin giriş yazısını az önce okudum. resmen bizim yaşadıklarımızı yaşamış. ulaşım imkanlarının çoğalmasından, radyolardan ve gazetelerden dolayı bölge ağzılarının, gelişimlerinin duracağını hatta gittikçe yok olacağını taa o vakitlerde farketmiş. o da bizim gibi endişeye kapılmış. ömer asım aksoy'un 65 sene önce duyduğu bu endişeye ilaveten, televizyon, internet ve gendi gomplekslerini antep şivesine boyutlıyan insanları düşünürsek, başta mitokondri olmak üzere tüm eşkili ufak sözlük halfeleri olarak antep şivesini ölümden kurtardık (bkz: eskili ufak sozlukten once eskili ufak sozlukten sonra).

30lu ve 40lı yılların şartlarını ve yerel ağızlar konusunda tek bir eser bile yazılmadığını göz önünde bulundurursak, bizden çok daha ağır problemlerle karşılaşmış. o da bizim gibi notlar alırmış. hatta not almayı unuttuğu ya da almaya üşendiği zaman, aklına geleni bir süre sonra unuturmuş ve buna çok üzülürmüş.

bu yüce insan keşke şu an yaşasaydı da ellerinden öpseydik*. işte beni geleceğe dönüş gaziantep psikolojisine sokan, biz halfeler için büyük bir rehber niteliğindeki 14 temmuz 1945 tarihli yazısı:

"son yirmi beş sene içinde iki dünya harbi koptu. bütün cihanda büyük değişiklikler oldu. memleketimizde de arka arkaya bir çok devrimler başarıldı ve yepyeni bir hayat başladı. yolların, taşıtların çoğalması, yurdun her köşesini birbirine yaklaştırdı. türlü bölgeler halkı arasında münasebetler doğup gelişti. bir yerden başka yere gidenler, oraya kendi ağızlarından kelimeler, deyimler, dil özellikleri götürdüler. bu alış veriş, yüzyıllarca kendi özelliğini saklamış olan bir bölge ağzına, başka ağız özelliklerinin de katılıp karışmasına yol açtı. bundan başka yazıda yaptığımız devrimle, sayıları çok artan okullarla, baskıları ve çeşitleri fazlalaşan kitap ve gazetelerle, bütün yurdu kaplıyan radyo yayını ile, genel dil geniş ölçüde yurdun her köşesine girdi. işte bu sebeplerden dolayı bölgelerin ağızlarında eski nitelikler kaybolmaya başladı.

bu özellikler unutulmaktan kurtarılmalı ve incelenmelidir
hızı ve genişliği daha ziyade büyük şehir ve kasabalarda ve aydınlar arasında açık surette görülen "bölge ağızlarını bırakıp, onun yerine genel dili kullanmak meyil ve hevesi" önüne geçilemeyecek bir olaydır. ve esasen genel dilin böylece yayılmasında fayda vardır. çünkü her bölge halkının kendi ağızlarıyla konuşmaya devam etmeleri, genel dilin gelişimini yavaşlatır. o halde bölge ağızlarının zararına olmakla beraber, bu akışın önüne geçmek doğru değildir. fakat bu, ağız özelliklerinin büsbütün unutulmasını istemek anlamına gelmez. ortadan çekilmekte olan bu özelliklerin vakit geçirilmeksizin incelenmesi, zaptedilmesi de gerektir*. vakit geçirilmeksizin kaydı önemlidir: dilde değişme ve gelişme her zaman olagelen bir hal ise de zamanımızdaki değişmeler -yukarıda da söylediğimiz gibi- başka devirlerinki ile ölçüştürülemiyecek derecede çabuk ve geniş olmaktadır. biz yaşta bulunanlar, kendi bölgelerinin bu dil gelişmelerinden önceki ağızlarını iyi bilirler. fakat bizden sonra yetişenler, bunların büyük bir kısmını bilemiyorlar. daha sonra gelecek olanların o ağızlar hakkındaki bilgileri daha az olacaktır. bu sebepledir ki büyük bir dönüm devresi yaşamakta olan bizim nesil için, her bölge ağzını ayrı ayrı inceleyip saptamak büyük bir ödevdir. yoksa bulnar gittikçe biraz daha geçmişin karanlıklarına gömülecekler, unutulacaklar, kaybolacaklardır. benim babaannemden işiterek öğrendiğim bir çok kelimeler, deyimler, dil özellikleri vardır ki bunları kendi bölgemizde bilenler veya kullananlar daha şimdiden kalmamıştır. çocukluğumuzda biz annemize ana, ağabeyimize ağa derdik. bugünkü gaziantep çocuklarının ağzında "ana, ağa" kelimeleri hemen hiç yoktur. hepsi de "anne, ağabey" diyorlar*

bir ağzı incelemek için (biz halfelere hitap ediyor)
bir bölge ağzını etraflı şekilde incelemek kolay bir iş değildir. hele bu konu üzerinde daha önce uğraşılmamış bulunması, güçlüğü bir kat daha artmaktadır. bunu yapacak kimsenin, o bölgede doğup büyümüş, yahut orada uzun zaman kalmış olması ve esaslı bir dil bilgisi bulunması şarttır. fakat bu kadarı yetmez. araştırıcı*, "dikkatli, keskin görüşlü olmalı" ve bu iş üzerinde uzun zaman sabırla, azimle çalışmalıdır. bir bölgede yetişmenin oradaki ağzı incelemk için gerekli olduğu söz götürmez. şu kadar ki bunun bir de mahzuru vardır: araştırıcı, etrafında konuşulan sözlere yabancı olmadığından bir takım özellikler onun dikkatini çekmeden geçebilir (bkz: anarya gitmek). işte buna meydan vermemek, bütün özellikleri görebilmek ve kaçırmamak lazımdır. bu, "dikkat" ve "görmeye alışmak" meselesidir. "uzun zaman çalışmak" şartına gelince: insan bildiği ağzın bütün özelliklerini düşünmekle hatırlayamaz. bunun için baştan başa süzülmek ister. halbuki bir ağız, bir kitap gibi açılıp ilk satırından son satırın a kadar gözden geçirilebilen, bir kısmı bugün alt tarafı yarın, öbür gün incelenebilen ve filan yerde sona ereceği belli olan bir varlık değildir özelliklerini bir bir, sırasıyla önümüze dökmez. bunlar biz istediğimiz vakit değil, rasgele*** ortaya çıkarlar. onları daima konuşmalara dikkat ederek biz yakalıyacağız.

ilk zamanlarda sık sık notlar alırız. fakat gitgide not edilecek yeni şeyler bulmak güçleşir (bkz: #18629)(bkz: sözlükteki kesatlık)(bkz: halfelerin sözlükte aktif olmama sebepleri). çünkü yeni dinlediğimiz konuşmalarda, önce zaptettiğimiz bir çok kelimeler, özellikler tekrarlanır durur. bununla beraber, daha az nisbette yeni maddeler de çıkar. böylece seneler geçer. amma bütün dikkatimize rağmen işin arkası bir türlü alınamaz. sebebi şudur ki konuşulan ağzın eksiksiz olarak dikkat süzgecimizden geçmesi için gereken vakit, bizim ömrümüzden çok uzundur(bkz: #600) (bkz: #28786).

bu açıklamalardan anlaşılır ki, işini iyi yapmak istiyen araştırıcı, derleme ve incelemeye başladıktan sonra, o ağzı konuşanlar arasında yıllarca çalışma ve bu uzun zaman boyunca gayet dikkatli ve uyanık bulunmak zorundadır. bir taraftan kendi bildiklerini, hatırladıklarını kaydedecek, bir taraftan etrafındaki konuşmaları inceleyici kulağıyla dinliyerek devamlı surette notlar alacaktır. aklına gelenleri ve işittiklerini hemen zaptedemez, belleğine güvenerek not etmeyi sonraya bırakırsa onları kaçırmış olur, bir daha kolay kolay hatırlayamaz*. başımdan çok geçmiştir: bazen yolda giderken aklıma, not edilmesi gereken bir dil özelliği gelir. o anda durup cebimden defterimi çıkararak yazmaz da bu işi ilk oturacağım yerde yapmak istersem, yazılacak şeyi unuturum.

gece yatağıma girdiğim yahut uykum kaçtığı zaman da hatrıma gelen şeyler olur. bazı vakit yataktan kalkar, bir tarafa yazarım. bazı vakit de kalkmaya üşendiğimden unutmıyarak ertesi günü yazmak maksadiyle bir kaç defa kendi kendime hatırlatırım. fakat ertesi gün çoğunu hatırlayamam. bunlardan aldığım ders şu olmuştur ki akla gelen bir şey, hiç vakit geçirilmeden tesbit edilmelidir. hatta yataktan kalkmak lazım gelse bile...

kaçırılan maddeleri bir daha hatırlayabilmek veya işitebilmek için belki de senelerin geçmesi gerekir. çünkü her gün ağızda dolaşan dil unsurları bulunduğu gibi, insanın ancak üç, beş, on, yirmi yılda bir defa karşılaşacağı unsurlar da vardır. bu sebeple kısa bir zamanda toplanmış olan dil varklıkları her halde eksik olur.

bu kitabın*, her özel kelimesi veya başka dil unsuru üzerine günlerin, haftaların, ayların sabrı, dikkati ve emeği harcanmıştır. fakat, az önce dediğim gibi, bir şahsın ömrü, tam bir incelemeye yetmez. onun başka emeklerle tamamlanması lazım gelir (bkz: eşkili ufak sözlük) (bkz: #27)(bkz: #201) "

thesecaat usdamın özenle yazdığı bu giriş bölümü dikgatle ohunarak, günlük hayatda da uygulanmalı æğam.benim de sık sık yaşadığım bir durumdu bu.bir raffıım gözel bi hanek ediydi, aha diydim ne güzel bi hanek amma biyere yazmayınca unutuydum hep.en azından beyle dil ile ilgili bir özellik yakaladığımızda bi kağıda, olmadı telefona kaydetmeey çalışak
unutmayalım, antep ağzını yaşatacak bizleriz...
ben deym ki: "internet denen şey insanlığın özgürleşmesi açısından fransız ihtilali kadar önemli bir olaydır, eşgili ufak sözlük de antep kütürünün devamı için o derece önemlidir." * *
öncelikle thesecaat halfemize bu değerli yazıyı burada paylaştığı için teşekkür ediyorum.
eminim okurken buradaki tüm halfelerin gözü dolmuştur.
üstadımıza sözlük adına ben de birşey söylemek istiyorum:
üstad senin başlattığın misyona sahip çıkan yüzlerce halfen var burada,
bundan 50 sene sonra bile olsa, bu sözlük, elinden gelmeyeni bile ardına komadan, bu büyük misyonu devam ettirecektir.
ruhun şad olsun.
bazı şeyler gönül işidir tıpkı bizim sözlüğümüz gibi...yazılanlardan ,anlatılanlardan ve yapılanlardan samimiyeti anlıyor,görüyor,hissediyoruz..
bu sözlüğe yazan herkesin ellerine ve yüreklerine sağlık , atalarına bubalarına rahmet...
ne kadar güzel ve doğru bir iş yaptığımızı yıllar öncesinden anlatan değerli üstad ömer asım aksoy'un ruhu şad olsun..
sinine gabirine nur yağsın
yazıda belirtilen araştırmacı özellikleri bütün santçılar için geçerlidir.. hangi sanat dalıyla uğraşıyorsanız uğraşın, herşeyden evvel gözlemci olmalısınız.. duyarlı olmalısınız, ki, bişeylerin gerekçeli "olur yada olmaz"larını ifade edebilesiniz.. ve tabiki, başkaları buna ne derse desin, bi nebze de "uğraştığınız sanat dalının şövenisti" olmalısınız.. aksi halde, hele bir de bir maddi çıkar (para, makam vs) yok ise, bu işi yapmak zul olur.. bunun beklentisi ile yapan da bir süre sonra yılar gider.. tabiki gönüllük esastır, fakat gönüllülüğün de kafi gelmediği durumlar olur, ki işte orda devreye sorumluluk bilinci girer.. o sorumluluk bilinci sizi "sorumlu gönüllü" haline getirir, ki yazıda anlatılan özellikleriniz de varsa sizin o sanat dalında ustalaşmanız ve işaret parmağıyla gösterilen bir konuma gelmeniz çok da zor değildir.. bu noktada önemli olan ise, bu gösterilme olayını sindirebilmek, toplumun ve bilimum etik değerin (iman, ahlak, vatannseverlik vb) işaret ettiği şekilde bu gönüllü vazifeyi yürütebilmek gerekir.. ez cümle bu iş her bobayiidin harcı deeldir... bizler amatörce uğraş vermekteyiz, hali hazırda bir espri de olsa antep dili ve kültürü üzerine ciddi anlamda akademik çalışma yapmak gerekir.. *

burada "sanat" kelimesini tercih etme nedenim ise, insan varlığı ile ilgili her türlü emeğin kanımca sanatsal boyutunun ziyadesiyle var olması, ve bu boyutun kıymetinin bilinmesi gerektiği, kıymetinin bilinmemesi durumunda sadece dil ve kültür değil, varlığın da kaybolacağı gerçeğidir.. bir yemeni ustasının yemenisi, bir kilimcinin kilimi, bakırcının bakır tasarımları veya antep işi oda takımı ile iki satır güzel kurulmuş antepçe bir cümlenin, birkaç cümleyle özetlenmiş antep'e has bir eylemin herhangi farkı yoktur.. güzeldir.. özeldir.. takdir edilmelidir.. özenle saklanmalıdır.. fakat heybetle de sergilenmelidir..

* * * *
tanışmagnan, gonuşmagnan, röpörtaj yapmagnan ve en sonunda cenaze törenine gatılıp fatiha okumanan ve tabudunu sırtlamağngan hala mutluluk duyduğum böyük hocam;
muhtarem ömer asım aksoy bey...
sabahki bazar günü gene gabrine gedip dualarımı bir bir sıralayacagım sana işallah.
bu sözlüğdeki genç halfelerin yazdıgı birbirinden gözel antep ağızlarını gördükçe gururlanıyor ve umutlanıyorum.
yolundan gelen, izingi süren gençler var.
antepçe ve antep ağzı insanlık oldukça ve "ben antepliyim aam" diyebilenler var oldukça yaşayacak.
ruhun şad olur işallah...

(bkz: aa)